Het drama van de goede bedoelingen
Hoe nieuwe wetten
het gemeentelijk sociaaldomein verslechteren!
Afgelopen jaren heeft het ministerie sociale zaken en werkgelegenheid diverse wetten in werking gesteld die nadelig zijn voor uitkerings- gerechtigden en de privacy van deze mensen nog verder aantast.
Neem als voorbeeld de Wet proactieve dienstverlening SZW. Dit is een wetsvoorstel wat tot doel heeft burgers beter te ondersteunen bij het benutten van sociale zekerheids-voorzieningen, zoals toeslagen, uitkeringen en schuldhulpverlening. Het voorstel maakt het mogelijk dat gemeenten, UWV en SVB hun systemen koppelen en gegevens uitwisselen om te onderzoeken wie recht heeft op hulp.
In de praktijk stuiten gemeenten tot nu toe op beperkingen, want een gemeente mocht deze persoonsgegevens en informatie niet uitwisselen omdat dit niet hun wettelijke taak was.
Sinds dat de wet op september 2025 is ingediend, kan een gemeente dit wél en kunnen ze inwoners ongevraagd informeren.
Er wordt aangegeven dat burgers de mogelijkheid krijgen om aan te geven dat zij niet proactief benaderd willen worden. Maar de gegevens zijn op dat moment al wél uitgewisseld.
Er is niets vastgelegd of en binnen welke termijn deze uitgewisselde (persoons)gegevens moeten worden vernietigd.
Daarnaast regelt de wet niet dat voorzieningen automatisch worden toegekend net als de AOW.
Was dit niet veel beter geweest? Het is nu slechts een informatiestroom naar de burger toe, die uiteindelijk zelf actie moet ondernemen.
Hoe werkt dit straks in de praktijk?
Staat er ineens een ambtenaar voor je deur om jou te informeren waar je recht op hebt?
Nee, de burger wordt actief geïnformeerd over deze rechten, bijvoorbeeld via een brief, e-mail of een 'Mijn overheid'-omgeving.
Wanneer een aanvraag wordt voorgesteld, zijn gegevens al ingevuld, wat de administratieve last zou moeten verminderen voor de inwoner.
Hoewel het doel is om "niet-gebruik" van regelingen te verminderen, kleven er juridische, ethische en uitvoeringsrisico's aan.
* Zo heeft de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) bezwaar gemaakt omdat onvoldoende vaststaat of de gegevensuitwisseling voldoet aan de AVG. Het op grote schaal koppelen en analyseren van persoonsgegevens kan leiden tot onrechtmatige verwerking als het niet strikt noodzakelijk en transparant gebeurt.
* Het wetsvoorstel voorziet in een 'opt-out' mogelijkheid, maar er is een risico dat burgers ongewenst benaderd worden of dat hun privacy wordt geschonden voordat ze bezwaar kunnen maken.
* Proactieve dienstverlening kan ontaarden in een vorm van profilering, waarbij de overheid te diep in het privéleven kijkt om te bepalen wat een burger nodig heeft. Wie controleert deze overheid?
* Als de koppeling van systemen niet accuraat is, kunnen burgers onterecht worden benaderd (of juist niet), wat leidt tot verwarring, onnodige aanvragen of de nodige administratieve fouten.
* Gemeenten en instanties kunnen te maken krijgen met een grote personele en financiële impact door de noodzakelijke inrichting van nieuwe datastromen en processen.
* Er is een dunne lijn tussen proactieve service en controle. Hoewel de wet beoogt gegevens niet te gebruiken voor handhaving, bestaat het risico dat uitgewisselde gegevens toch onbedoeld leiden tot handhavingsacties, wat het vertrouwen in de overheid verder kan schaden.
Op papier lijkt het allemaal te mooi om waar te zijn, daarom stelt partij Gemeente Toezicht de vraag :
“ is dit het volgende drama van de goede bedoelingen, moet een gemeente zich hier eigenlijk wel mee bezig houden? Hebben we dan niets geleerd van de toeslagen affaire?”